Evropska "EKO OZNAKA" - potreba za uvođenjem u Srbiji

EKO-KONFERENCIJA 2001
EKOLOŠKI POKRET GRADA NOVOG SADA
Prof dr med se Goran Belojević, asist dr med se Sanja Milenković
Institut za higijenu i medicinsku ekologiju, Medicinski fakultet u Beogradu
Pregledni rad

Nemačka je bila prva evropska zemlja u kojoj su 1977 uvedene eko-oznake pod nazivom "Plavi anđeo" za industrijske proizvode. Potom je niz zemalja u Zapadnoj Evropi pojedinačno uvodilo sopstvene eko-oznake. Ovaj primer sledile su i SAD, Kanada i Japan. Od zemalja G-7 u njih šest su uvedeni programi eko certifikacije sa sledećim nazivima:

	Environmental Choice (Kanada, uveden 1988. godine, 1400 proizvoda nosi oznaku),
	Green Seal (SAD, 234),
	Blue Angel (Nemačka, 1977 god., 4000),
	Eco Mark (Japan),
	Ecolabel (Velika Britanija, Italija),
	NF Environnment (Francuska, 1992 god.)

U SAD se svake godine publikuje Vodič za zelenu kupovinu (Green Buying Guide) kojima se kupcima pruža puna informacija o proizvodima sa dodeljenom eko-oznakom. Ovlašćena ustanova za Green Seal oznaku u SAD je Underwriters Laboratories Inc. U Nemačkoj je za izdavanje Blue Angel oznake ovlašćena (Umwelt-bundesamt - Nemačka agencija za zaštitu životne sredine).

Integracioni procesi u Zapadnoj Evropi inicirali su jedinstvenu standardizaciju eko-oznaka od 1993. godine. Ovaj program uključuje eko-medicinsko testiranje veoma velikog broja proizvoda, od mašina za pranje veša do zamrzivača, od deterdženata do toalet papira. Objavljeni su i kriterijumi za personalne kompjutere s obzirom na veliku ekspanziju kompjuterske tehnologije. Ovim programom nisu obuhvaćene namirnice, voda i napici, lekovi i toksične supstance.

Kriterijumi za ocenu eko-medicinskog kvaliteta pojedinih grupa proizvoda izrađeni su od strane Evropske komisije, i pojedinih članica Zajednice.Odluke o dodeli eko-znaka na osnovu rezultata testiranja donosi Evropski komitet za dodelu eko oznaka većinom glasova. Pri tome se pored rezultata laboratorijskih analiza prikupljaju detaljni podaci o celokupnom "životnom ciklusu" proizvoda, od sirovine do otpada. Procenjuje se potrošnja energije u proizvodnji, štetni sporedni produkti, mogućnost recikliranja, bio-razgradnja otpada, prisustvo freona, emisija gasova "staklene bašte", efikasnost korišćenja fosilnih goriva. Pored toga postoji i Konsultacioni forum za eko oznake (koji čine predstavnici industrije, trgovine, ekoloških organizacija, udruženja potrošača sindikata, koji aktivno učestvuju u formiranju kriterijuma za dobijanje eko oznaka.

Kada se nekom proizvodu dodeli eko oznaka sa logom u vidu cveta i znake Evropske zajednice, ona se može koristiti u marketingu isključivo tog proizvoda u bilo kojoj zemlji Evropske Zajednice, kao i u Norveškoj, Islandu i Lihtenštajnu. Molba za dodelu eko-oznake naplaćuje se 500 ECU, a novac se ne refundira ukoliko je proizvod ocenjen negativno. Period važnosti oznake je tri godine, kada se proizvod reevaluira. Po isteku godinu dana proizvođač uplaćuje 0.10-0.15% od godišnjeg bruto prihoda od prodaje proizvoda. Za sada (maj 2001) ustanovljeni su kriterijumi za otprilike 15% vrsti proizvoda na tržištu. Ovi standardi su sačinjeni na osnovu najvalidnijih informacija u tom momentu i usavršavaju se u skladu sa napretkom nauke i tehnologije. Preporuke se razvijaju u konsultacijama sa industrijom, univerzitetima, naučno-istraživačkim ustanovama i nevladinim ekološkim organizacijama. Sadašnji statistički podaci ukazuju da je 75 licenci izdato za korišćenje loga eko-oznake za oko 300 produkata. Molbe za izdavanje licenci dolaze iz većine zemalja Evropske zajednice: Belgije Danske, Finske, Francuske, Nemačke, Grčke, Irske, Holandije, Italije, Portugala, Švedske i iz Velike Britanije.

Odbor za eko oznaku Evropske zajednice sastoji se iz Stručnih tela i Konsultacionog foruma (predstavnika potrošača i ekoloških nevladinih organizacija, sindikata, srednjih i malih preduzeća i trgovine). Ovaj odbor će posebno doprineti u ustanov/javj i preispitivanju kriterijuma za eko oznaku.

U Tabeli 1. prikazani su proizvodi i reference za kriterijume na osnovu kojih se dobija "Eko-oznaka".

U zemljama Centralne i Istočne Evrope eko oznake uvode se pojedinačno, slično situaciji u Zapadnoj Evropi pre 1993. godine, sa nacionalnim programima i nestandardizovanim kriterijumima. Do sada su Hrvatska, Češka, Estonija, Mađarska, Litvanija, Rumunija i Slovačka uvele ove programe. Najrazvijeniji sistem eko oznaka postoji u Češkoj, koji je najpribližniji EU standardima za 19 kategorija proizvoda.

Na tržištu Srbije postoji ogroman broj industrijskih proizvoda u širokoj upotrebi za kupovinu se građanstvo odlučuje a da pri tome nema stručno i naučno zasnovanu informaciju o mogućim nepovoljnim zdravstvenim efektima proizvoda, ili usaglašenosti proizvoda sa zaštitom životne sredine. Uvođenje tzv. "eko-oznaka" za industrijske proizvode koji su prestižni garant ekološko-zdravstvene prihvatljivosti jedan je od najboljih načina da se proizvođači u Srbiji stimulišu za kvalitetniju proizvodnju, a kupciima da se pruži potpuna informacija o proizvodu. Da bi se efikasnije rešavali postojeći ekološki problemi i očuvali i unapredili zdravstveni resursi iz životne sredine (vazduh, voda, zemljište) za buduće generacije razvijena je doktrina održivog razvoja. Izborom proizvoda sa eko oznakom kupci bi slali proizvođačima u Srbiji veoma jasnu poruku na koju treba da odgovore proizvodnjom koja ne ugrožava životnu sredinu i zdravlje ljudi, i održivim razvojem omogućava kvalitetan život budućim generacijama.

Na osnovu pozitivnih iskustava stečenih upotrebom eko oznake u zemljama Zapadne Evrope smatramo da je neophodno i u Srbiji uvesti sistem za certifikaciju ekološke i zdravstvene prihvatljivosti industrijskih proizvoda, po metodologiji Evropske zajednice. Time bi se ostvarili sledeći ciljevi:

Da se kupcima omogući izbor i potpuna informacija o najkvalitetnijim proizvodima na tržištu koji su posle testiranja ekološko-zdravstvene prihvatljivosti dobili eko-oznaku.
Da se proizvođači stimulišu na proizvodnju pri kojoj će se maksimalno štedeti prirodni resursi, uz korišćenje prirodnih materijala i onih podložnih reciklaži, uz što manju primenu ili potpuno isključivanje potencijalno štetnih materija po zdravlje.

Da Srbija i pored postojećih ekonomsko-političkih teškoća sa kojima se suočava, prati i uključuje se u Evropske integracione procese. Proizvodi sa eko oznakom po metodologiji Evropske Zajednice bi se mnogo lakše uključivali u izvozne programe.