PRAVILNIKO KVALITETU SEMENA POLJOPRIVREDNOG BILJA

Broj 16/92, 8/93, 21/93, 30/94, 43/96, 10/98,
15/2001 i 58/2002

I OSNOVNE ODREDBE

Član 1

Ovim pravilnikom uređuju se način i postupak ispitivanja kvaliteta semena poljoprivrednog bilja i način pakovanja i deklarisanja semena (u daljem tekstu: seme).

Odredbe ovog pravilnika odnose se i na seme koje se uvozi.

Član 2

Pod semenom, u smislu ovog pravilnika, podrazumevaju se: seme poljoprivrednog bilja, voća, vinove loze, cveća, lekovitog i aromatičnog bilja, krtole, lukovice i češnjevi, koji se upotrebljavaju kao semenski materijal za setvu, sadnju i razmnožavanje.

U seme sa omotačem (obloženo seme) ubrajaju se pilirano, inkrustrirano i granulirano seme, seme u trakama i drugi vidovi obloženog semena.

II KVALITET SEMENA

1. Ispitivanje kvaliteta

Član 3

U pogledu čistoće, prisustva drugih vrsta kulturnog bilja, korova, energije klijanja, klijavosti, sadržaja vlage, i drugih svojstava, seme mora ispunjavati uslove utvrđene odredbama ovog pravilnika.

Kvalitet semena u pogledu zdravstvenog stanja mora ispunjavati i uslove utvrđene propisima o zdravstvenom stanju useva i objekata, semena i sadnog materijala.

Ispitivanjem kvaliteta semena utvrđuju se čistoća, klijavost, vlaga i zdravstveno stanje, a za određene biljne vrste - i energija klijanja, masa 1000 semena i druga svojstva.

Ispitivanje kvaliteta semena vrši se na način i po postupku koji su utvrđeni u metodama ispitivanja semena.

Metode ispitivanja semena i norme kvaliteta semena odštampane su uz ovaj pravilnik i čine njegov sastavni deo.

Čistoća semena, energija klijanja, klijavost semena, prisustvo semena drugih vrsta kulturnog bilja i korova u uzorku semena, moraju biti u granicama dozvoljenih odstupanja (tolerancije) koja su odštampana uz ovaj pravilnik i čine njegov sastavni deo.

2. Postupak uzimanja uzoraka

Član 4

Pod uzimanjem uzoraka semena podrazumeva se uzimanje i formiranje uzoraka, njihovo pakovanje, obeležavanje, transport, čuvanje i drugi postupci do momenta ispitivanja.

Uzorak reprezentuje prosečan kvalitet partije semena iz koje je uzet.

Partija semena mora biti uskladištena tako da svi njeni delovi budu dostupni za uzimanje uzoraka.

Prema načinu uzimanja uzoraka i svrsi kojoj služi, uzorak može biti: pojedinačni, zbirni prosečan uzorak, uzorak za vlagu, radni uzorak i uzorak za utvrđivanje prisustva drugih vrsta.

Član 5

Pojedinačan uzorak predstavlja količinu semena koja je naizmenično uzeta sa vrha, iz sredine i sa dna iz pojedinih pakovanja u partiji semena.

Zbirni uzorak čine svi pojedinačni uzorci uzeti iz određenog broja pojedinačnih pakovanja u toj partiji semena u isto vreme i na isti način (manuelno, odnosno automatskim uzimačem uzoraka na liniji dorade).

Zbirni uzorak se formira sastavljanjem i mešanjem pojedinačnih uzoraka iz jedne partije semena i služi za dobijanje prosečnog uzorka i uzoraka za vlagu.

Prosečan uzorak služi za dobijanje radnih uzoraka iz kojih se ispituje čistoća, klijavosti, energija klijanja, masa 1.000 semena, vitalnost, zdravstveno stanje i utvrđivanje prisustva drugih vrsta, kao i za posebno zahtevana ispitivanja.

Uzorak za vlagu služi za ispitivanje sadržaja vode u semenu.

Uzorak za utvrđivanje prisustva drugih vrsta služi za ustanovljavanje naziva i broja drugih vrsta, odnosno rodova koji ne pripadaju toj partiji semena.

Član 6

Uzimanje uzoraka, formiranja zbirnog uzorka, prosečnog uzorka i uzorka za vlagu vrši se na mestu uzimanja uzorka i u prisustvu predstavnika organizacije udruženog rada, odnosno vlasnika, odnosno korisnika semena.

Uzorci iz stava 1 ovog člana uzimaju se ujednačavanjem sadržaja zbirnog uzorka, koji se stavlja na ravnu, čistu i suvu podlogu, izmeša i poravna tako da se dobije sloj debljine do 2 cm za krupno, odnosno do 1 cm za sitno seme, što se ponavlja više puta da bi se uzorkovani sadržaj semena ujednačio. Tako pripremljen zbirni uzorak razdeli se na više polja pravilnog oblika iz kojih se naizmenično, pomoću laboratorijske kašike, od dna prema vrhu sloja izdvajaju odgovarajuće količine za formiranje prosečnog uzorka i uzorka za vlagu. Ti uzorci mogu se dobiti i pomoću posebnog razdeljivača uzoraka.

Član 7

Organizacija udruženog rada obavezna je da podnese prijavu za uzimanje uzorka i ispitivanje kvaliteta svake partije semena koju namerava da stavi u promet. Prijava se podnosi organizaciji udruženog rada ovlašćenoj za ispitivanje kvaliteta semena.

Organizacija udruženog rada kojoj je podnesena prijava iz stava 1 ovog člana dužna je da posle ispitivanja dostavi podnosiocu prijave izveštaj o kvalitetu semena.

Prijava iz stava 1 ovog člana izdaje se na Obrascu br. 1, a izveštaj iz stava 2 ovog člana na Obrascu br. 2.

Obrasci br. 1 i 2 odštampani su uz ovaj pravilnik i čine njegov sastavni deo.

Član 8

Veličina prosečnog uzorka, radnog uzorka i uzorka za utvrđivanje prisustva drugih vrsta utvrđena je u normama kvaliteta semena, osim za uzorak za vlagu, koji treba da ima najmanje 100 g za krupno ili 50 g za sitno seme, odnosno manje od 50 g ako su u pitanju izuzetni slučajevi predviđeni u članu 13 ovog pravilnika.

Prosečan uzorak semena sa omotačem (pilirano, inkrustirano i granulirano seme) mora imati najmanje 25.000 semena, a prosečan uzorak semena u trakama - najmanje 10.000 semena.

Član 9

Pojedinačni uzorci semena mogu se uzimati ubadačima različitih tipova (šila, sonde i sl.) i rukom ili uređajem za automatsko uzimanje uzoraka, zavisno od fizičkih osobina semena, svrhe uzimanja uzoraka, vrste pakovanja, načina skladištenja i opreme za doradu semena.

Uzorak iz partije krtola i lukovica uzima se otvaranjem ambalaže, iz koje se, po slučajnom izboru, iz tri do osam pakovanja uzima najmanje po 100 krtola, a za uzorak iz partije lukovica uzima se tri puta po pola kilograma. Za tu svrhu otvorena ambalaža mora se odmah posle uzimanja uzoraka ponovo zatvoriti na način utvrđen u članu 23 ovog pravilnika.

Uzorak krtola, odnosno lukovica uzet na način utvrđen u stavu 2 ovog člana, deli se na tri jednaka dela, koji se posebno pakuju u kesu od papira, platna ili jute, zatvaraju i plombiraju. U tom slučaju ne uzima se poseban uzorak za vlagu.

Član 10

Za partiju semena u vrećama ili u drugoj vrsti ambalaže uzima se sledeći najmanji broj pojedinačnih uzoraka:

Seme pakovano u mala pakovanja (kutije, kesice i vrećice) prethodno se grupiše u osnovne jedinice od po 100 kg (npr. 20 pakovanja po 5 kg; 25 pakovanja po 4 kg; 50 pakovanja po 2 kg; 100 pakovanja po 1 kg ili neka druga veličina posebnog pakovanja) i za svaku tu jedinicu uzorak se uzima na način iz stava 1 ovog člana.

Član 11

Ako je seme u rasutom stanju - rinfuza (skladište, brod, šlep, vagon, kamion, kontejner, prikolica i dr.), uzima se sledeći broj uzoraka:

Član 12

Ako je neto-masa jednog pakovanja semena jednaka najmanjoj masi prosečnog uzorka ili manja od najmanje mase prosečnog uzorka, a nije moguće formirati partiju semena po odredbi člana 10 stav 2 ovog pravilnika, uzeće se, po slobodnom izboru, onoliki broj pojedinačnih pakovanja koliko je potrebno da se postigne trostruka masa prosečnog uzorka.

Pakovanja uzeta na način utvrđen u stavu 1 ovog člana dele se na tri jednaka dela i svaki deo se posebno pakuje u ambalažu, zatvara i plombira.

Član 13

U izuzetnim slučajevima, kada se uzima uzorak izrazito skupog izvornog ili drugog visokovrednog semena, proizvedenog u ograničenim količinama značajnim za dalju reprodukciju, uzorak može imati manju masu od propisane mase, ali toliku da je iz nje moguće izvršiti ispitivanje kvaliteta tog semena tako što se na obrascima br. 1 i 2 iz člana 7 ovog pravilnika unosi napomena o masi uzetog uzorka.

Član 14

Prosečan uzorak pakuje se u čistu, suvu i neupotrebljavanu kesu od papira, plastike, platna i slično, obeležava rednim brojem partije semena i dostavlja laboratoriji za ispitivanje kvaliteta semena. Ako lice koje je uzelo uzorak ne nosi uzorke sa sobom, oni se pakuju u jutanu ili plastičnu vreću, plombiraju ili zapečate i tako dostavljaju laboratoriji.

Uzorak za ispitivanje sadržaja vlage pakuje se u čistu i suvu staklenu, limenu ili plastičnu bočicu, odnosno posudu ili kesicu od polietilena debljine najmanje od 0,05 mm, koje se hermetički zatvaraju i pečate preko zatvarača, odnosno vezuju kanapom i plombiraju. Bočica, posuda, odnosno kesica mora biti napunjena semenom do ivice zatvarača, odnosno do ivice zatvaranja.

Uzorci iz st. 1 i 2 ovog člana zatvaraju se tako da se onemogući otvaranje upakovanog uzorka bez oštećenja ambalaže, odnosno pečata ili plombe.

Do isteka roka važnosti deklaracije, uzorci semena čuvaju se u posebnom prostoru (suvom i čistom, uz mogućnost provetravanja), tako da se sačuvaju sva osnovna svojstva uzorka semena.

Član 15

Prilikom uzimanja uzoraka semena za inspekcijske potrebe formiraju se iz zbirnog uzorka tri prosečna uzorka i tri uzorka za ispitivanje sadržaja vlage u semenu.

Po jedan uzorak semena iz stava 1 ovog člana ostavlja se organizaciji udruženog rada, odnosno licu čije je seme, a po dva od tih uzoraka dostavljaju se organizaciji udruženog rada koja vrši ispitivanje semena. Ta organizacija po jedan uzorak upotrebljava za ispitivanje, a drugi uzorak zadržava šest meseci za slučaj ponovnog ispitivanja (superanaliza), osim uzoraka krtola i lukovica, koji se čuvaju 30 dana.

Važnost uzorka za vlagu je 48 sati.

Član 16

Uzorak semena uzet za inspekcijske potrebe pakuje se po postupku iz člana 14 ovog pravilnika i obavezno pečati voskom ili plombira. Na pečatu, odnosno plombi mora biti vidljiva oznaka organa čiji je inspektor uzeo uzorak, odnosno izvršio plombiranje. Pečat ili plomba stavljaju se tako da se onemogući otvaranje ambalaže bez oštećenja pečata, odnosno plombe.

Na ambalažu uzorka za inspekcijske potrebe stavlja se etiketa koja sadrži:

1. šifru uzorka;
2. vrstu bilja, sortu i kategoriju semena;
3. godinu proizvodnje semena;
4. broj deklaracije;
5. datum uzimanja uzorka;
6. naziv preparata kojim je seme tretirano;
7. potpis inspektora koji je uzeo uzorak.

Član 17

Zapisnik o uzimanju uzorka za inspekcijske potrebe sačinjava se posle uzimanja uzoraka i sadrži naziv i sedište organizacije udruženog rada, odnosno ime vlasnika, odnosno korisnika semena, redni broj partije semena i broj pakovanja u toj partiji, odnosno delu partije i broj deklaracije; vrstu i oblik ambalaže i količinu semena u pojedinačnom pakovanju; način zatvaranja, plombiranja i deklarisanja ambalaže; podatke iz deklaracije uz otpremnicu; mesto i uslove smeštaja i lagerovanja, a za seme u rinfuzi - i visinu i površinu lagera; broj i datum otpremnice i tovarnog lista, broj vagona, kamiona ili drugog prevoznog sredstva; količinu semena od koje je uzet uzorak; broj pakovanja iz kojeg su uzeti pojedinačni uzorci; mesto i datum uzimanja uzorka i šifru kojom je inspektor označio uzorak.

U zapisnik se unose i podaci o specifičnim okolnostima koje bi mogle uticati na kvalitet semena ako su takve okolnosti postojale pri uzimanju uzorka, uz navođenje da je uzorak uzet na način utvrđen ovim pravilnikom. Ovaj zapisnik se dostavlja organizaciji udruženog rada, vlasniku, odnosno korisniku semena i dorađivaču semena.

Član 18

Organizacija udruženog rada koja ispituje uzorke semena za inspekcijske potrebe dužna je da tri primerka izveštaja o kvalitetu semena iz člana 7 stav 2 ovog pravilnika dostavi inspekcijskom organu koji je prijavio uzorak.

Inspekcijski organ zadržava prvi primerak izveštaja, drugi primerak dostavlja organizaciji ili vlasniku, odnosno korisniku semena, a treći primerak, sa zapisnikom, organizaciji koja je seme deklarisala.

Organizacija ili lice iz stava 2 ovog člana, u roku od petnaest dana od dana prijema izveštaja, može tražiti ponovno ispitivanje semena, u kom slučaju će nadležni inspekcijski organ odrediti drugu ovlašćenu organizaciju koja će izvršiti to ispitivanje.

Organizacija udruženog rada koja je izvršila prvo ispitivanje semena dostavlja uzorak iz člana 15 stav 2 ovog pravilnika organizaciji koju je nadležni inspekcijski organ odredio za ponovno ispitivanje, odnosno superanalizu.

III PAKOVANJE

Član 19

Seme se pakuje u partije semena.

Pod partijom sortnog semena podrazumeva se određena količina semena ujednačenog kvaliteta, iste vrste, sorte, kategorije, sortne čistoće, godine proizvodnje i porekla, obeležena, potvrđena i snabdevena propisanim dokumentima.

Pod partijom nesortnog semena podrazumeva se određena količina semena iste vrste i ujednačenog kvaliteta, koju je proizveo jedan proizvođač u toku iste godine, obeležena, potvrđena i snabdevena propisanim dokumentima.

Pod partijom dozvoljene mešavine semena podrazumeva se određena količina semena proizvedena u toku jedne godine, obeležena, potvrđena i snabdevena propisanim dokumentima.

Gornja granica za veličinu partije određena je u normama kvaliteta semena, osim za seme u trakama. Za seme sa omotačem dozvoljeno je odstupanje u veličini partije do 5% za dodati inertni materijal (omotač i sl.).

Partija semena mora biti označena rednim brojem i brojem deklaracije, po kojima se može ustanoviti verodostojnost za svako pojedinačno pakovanje u toj partiji.

Kalibrirano seme i drugi vidovi - po veličini, obliku i ujednačenosti semena pakuju se u posebne partije, po frakcijama.

Seme se može pakovati i po broju semena.

Pakovanja u jednoj partiji semena moraju biti iste neto-mase, osim za pakovanja po broju semena i za poslednje pakovanje u toj partiji semena. Ambalaža mora biti iste veličine i od istog materijala (egalizovano pakovanje).

Član 20

Seme se pakuje u neoštećene čiste, suve, dovoljno jake i čvrste vreće, kese, kesice, kutije i kontejnere koje je moguće zapečatiti i obeležiti za identifikaciju jedinstvenom oznakom.

Materijali za ambalažu semena mogu biti od prirodnih ili veštačkih vlakana, papira, impregniranog materijala, plastičnih i metalnih folija ili njihovih kombinacija.

Član 21

Krtole, lukovice i drugi delovi poljoprivrednog bilja koji su označeni kao seme mogu se pakovati i u korpe, sanduke, vreće i sličnu ambalažu.

Član 22

Seme namenjeno izvozu može se pakovati i na način predviđen sporazumom između prodavca i inostranog kupca, ali tako da se udovolji transportnoj i drugoj manipulaciji do krajnjeg odredišta.

Član 23

Zatvaranje i plombiranje ambalaže mora se izvršiti tako da se može ustanoviti da je seme originalno pakovano, odnosno da se može uočiti svaka radnja kojom bi se povredila originalnost pakovanja.

Ako se ambalaža zatvara vezivanjem, stavlja se metalna ili plastična plomba. Vezivanje se vrši tako da se ambalaža ne može otvoriti bez skidanja, odnosno oštećenja plombe. Na plombi mora biti vidljivo ispisana oznaka organizacije udruženog rada koja je seme pakovala.

Ambalaža je plombirana i kad je zatvorena mašinskim prošivanjem ili lepljenjem (termičko, pod pritiskom, ventil vreće i sl.).

IV DEKLARISANJE SEMENA

Član 24

Deklaraciju o kvalitetu sortnog semena poljoprivrednog bilja uz otpremnicu izdaje organizacija udruženog rada koja je to seme deklarisala, i to:

1. za seme poljoprivrednog bilja - na Obrascu br. 3;
2. za krtole i lukovice - na Obrascu br. 4;
3. za dozvoljenu mešavinu semena - na Obrascu br. 5.

Obrasci br. 3, 4 i 5 odštampani su uz ovaj pravilnik i čine njegov sastavni deo.

Član 25

Deklaracija o kvalitetu sortnog semena poljoprivrednog bilja koja se stavlja na ambalažu izdaje se:

1. za seme poljoprivrednog bilja - na Obrascu br. 6;
2. za krtole i lukovice - na Obrascu br. 7.

Za dozvoljenu mešavinu semena, deklaracija iz stava 1 ovog člana pored podataka iz Obrasca br. 6, mora sadržati i podatke o sastavu pojedinih vrsta i sorti zastupljenih u mešavini, izražene u procentima.

Obrasci br. 6 i 7 odštampani su uz ovaj pravilnik i čine njegov sastavni deo.

Član 26

Deklaracija o kvalitetu nesortnog semena poljoprivrednog bilja čiji je promet dozvoljen izdaje se na odgovarajućim obrascima iz čl. 24 i 25 ovog pravilnika, s tim što se u rubriku "sorta" mora upisati: "nesortno seme", a u rubriku "kategorija" - staviti povlaka.

Član 27

Za seme vrsta poljoprivrednog bilja čiji kvalitet nije regulisan u normama kvaliteta semena, u deklaracije iz čl. 24 i 25 ovog pravilnika upisuju se svi podaci o kvalitetu tog semena ispitani na način i po postupku koji su utvrđeni u metodama ispitivanja semena.

Član 28

Rok važenja deklaracija iz čl. 24 do 27 ovog pravilnika je ograničen, a utvrđuje ga organizacija udruženog rada koja deklariše seme, s tim što taj rok ne može biti kraći od naredne setvene sezone za dotičnu biljnu vrstu.

Podaci u deklaraciji upisuju se štampanim slovima.

Deklaracija iz čl. 24 do 27 ovog pravilnika izdaje se za svaku partiju semena čiji je kvalitet utvrđen, s tim što se seme u ambalaži do 250 g ne mora deklarisati po čl. 25 i 26, ali mora imati vidno odštampane podatke o dorađivaču semena, vrsti, sorti, klijavosti, broj deklaracije uz otpremnicu i datum do kog ona važi. Na izričit zahtev kupca semena, njemu se mora staviti na uvid ili uručiti deklaracija uz otpremnicu tog semena, odnosno njena fotokopija.

Član 29

Ako je seme tretirano sredstvom za zaštitu bilja, u deklaraciji uz otpremnicu i u deklaraciji koja se stavlja uz ambalažu mora vidno označiti kojim je sredstvom seme tretirano i, ako je ono otrovno, unosi se sledeća klauzula: "Seme je zagađeno i ne sme se koristiti za ishranu ljudi, domaćih životinja, riba, ptica i divljači".

Član 30

Ako je seme u omotaču, u deklaraciji koja se stavlja na ambalažu i deklaraciji uz otpremnicu mora biti naznačeno da je seme pilirano, inkrustirano, granulirano, u trakama, segmentirano, odnosno kalibrirano, sa dimenzijom i oznakom frakcije.

Ako je seme pakovano po broju semena, na deklaraciji mora biti naznačen broj semena u pakovanju.

Član 31

Ako se ambalaža zatvara mašinskim prošivanjem, deklaracija koja se stavlja na ambalažu prošiva se ili se štampanjem utiskuje, odnosno lepi na ambalažu.

Ako se ambalaža zatvara lepljenjem - deklaracija se štampanjem utiskuje ili lepi na ambalažu, a ako je ambalaža providna, deklaracija se može staviti na vidno mesto u ambalaži.

Ako se ambalaža zatvara vezivanjem, deklaracija se vezuje za ambalažu i obezbeđuje plombom.

Deklaracija uz ambalaže mora biti vidljiva i sačinjena od materijala, odnosno štampanog otiska, tako da se ne oštećuje pri pakovanju, prevozu u uobičajenoj manipulaciji.

V PRELAZNE I ZAVRŠNE ODREDBE

Član 32

Danom početka primene ovog pravilnika prestaje da važi Pravilnik o normama kvaliteta, pakovanju, plombiranju i deklarisanju semena poljoprivrednog bilja ("Službeni list SFRJ", br. 55/75 i 8/76).

Seme proizvedeno, odnosno dorađeno pre 1. jula 1987. godine može se pakovati i deklarisati i po odredbama Pravilnika o normama kvaliteta, pakovanju, plombiranju i deklarisanju semena poljoprivrednog bilja do 31. decembra 1987. godine.

Član 33

Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Službenom listu SFRJ", a primenjivaće se od 1. jula 1987. godine.